به گزارش روابط عمومی شبکه افق، طبیعتِ سرد زمستان بدن را به سمت کاهش گرما و افت توان دفاعی سوق میدهد. به همین دلیل، در نگاه طب سنتی، تنها گرم پوشیدن کافی نیست و لازم است سبک زندگی ـ بهویژه تغذیه ـ با شرایط فصل هماهنگ شود. مصرف خوراکیهای گرم و مقوی، استفاده از غذاهای مایع و جاافتاده مانند آشها و سوپها، بهرهگیری از ادویههای گرم و نوشیدنیهای مناسب، و در عین حال کاهش مصرف سردیها و خوراکیهای خارج از فصل، از مهمترین اصول تغذیه زمستانی است. در این گزارش، مجموعهای از توصیههای کاربردی کارشناسان برنامه «انارستان» درباره بایدها و نبایدهای تغذیه در فصل سرما، همراه با معرفی خوراکیهای مفید و ترکیبهای تقویتکنندهای که در این روزها میتوان از آنها بهره برد، مرور میشود.
ترکیب ساده گیاهی برای تقویت قلعه بدن
با نزدیک شدن به فصل پاییز و زمستان، یکی از مهمترین اقداماتی که میتوان برای حفظ سلامت انجام داد، تقویت سیستم ایمنی بدن است. در همین راستا، میتوان از یک ترکیب گیاهی ساده و در عین حال مؤثر استفاده کرد که نقش قابل توجهی در بالا بردن سطح ایمنی دارد.
برای تهیه این ترکیب، مقداری برگ بو را به همراه میخک و عسل با سماق ترکیب کرده و سپس نصف لیوان آب جوش روی آن میریزیم. این نوشیدنی نیازی به قرار گرفتن روی حرارت یا دمکردن غیرمستقیم ندارد و با همان حرارت آب جوش، بهخوبی دم میکشد و آماده مصرف میشود. (دکتر مجید اسدزاده)
باید و نبایدهای تغذیه در زمستان
در فصل زمستان، مهمترین اصل در تغذیه این است که بدن از نظر گرمی و انرژی، در وضعیت مناسب قرار بگیرد. به همین دلیل، توصیه میشود در این فصل از خوراکیهایی که طبع سرد دارند کمتر استفاده شود؛ زیرا مصرف مداوم آنها میتواند بدن را سردتر کرده و زمینه ابتلا به بیماریهایی مانند سرماخوردگی را افزایش دهد.
در میان خوراکیهای سرد، موادی مانند ماست، دوغ، خوراکیهای ترشمزه و همچنین سالادها بهویژه ترکیبهایی مثل خیار و گوجه از جمله مواردی هستند که برای زمستان مناسب نیستند. معیار کلی برای تشخیص مواد غذایی مناسب این است که میوهها و خوراکیهایی که در این فصل رویش طبیعی ندارند، معمولاً برای مصرف در همین فصل مناسب نیستند. به همین دلیل، میوههایی مثل هندوانه یا حتی خیار و گوجه که اغلب خارج از فصل تولید یا ذخیره میشوند، بهتر است در زمستان کمتر مصرف شوند.
در مقابل، میوههایی که در زمستان بهطور طبیعی در دسترس هستند، مانند پرتقال شیرین، نارنگی، لیموشیرین و همچنین سیب، گزینههای مناسبتری برای این فصل به شمار میروند. علاوه بر اینها، کدو حلوایی از خوراکیهای بسیار مفید زمستانی است و بهویژه برای افرادی که دچار سرماخوردگی، سرفه یا گلودرد هستند توصیه میشود. حتی گفته میشود کسانی که دچار آلزایمر هستند نیز میتوانند برای تقویت مغز از کدوحلوایی استفاده کنند.
از سوی دیگر، در زمستان بهتر است مصرف خوراکیهای با طبع گرم افزایش یابد. استفاده از شیرینیهای طبیعی مانند عسل، شیره انگور، توت، کشمش و همچنین مغزیجات که معمولاً در زمستان بیشتر در دسترس هستند، میتواند به تقویت بدن کمک کند.
علاوه بر آن، انواع آشها نیز برای این فصل مناسباند و در تهیه آنها میتوان مقدار ادویهجات گرم را بیشتر کرد؛ برای مثال افزودن فلفل یا زنجبیل به غذا باعث میشود بدن گرمتر شود و هم نیاز به افزایش بیش از اندازه گرمای محیط کمتر گردد و هم مقاومت بدن در برابر بیماریهایی مانند سرماخوردگی و آنفولانزا افزایش یابد.
در مورد رژیمهای غذایی برای لاغری در زمستان باید گفت برخی از آنها بدن را بهشدت ضعیف میکنند؛ برای مثال حذف کامل وعده شام نهتنها توصیه نمیشود، بلکه سبب ضعف بدن میشود و ادامه آن میتواند زمینهساز بیماریهای مختلف باشد. از جمله پیامدهایی که در این شرایط ممکن است رخ دهد، بیحالی و کاهش انرژی، ریزش مو و ضعف عمومی بدن است. همچنین حذف ناگهانی مواد غذایی مانند برنج یا نان نیز کار درستی نیست و بهتر است افراد به جای حذف کامل، مصرف را متعادل و محدود کنند؛ مثلاً اگر لازم است، برنج کمتر و در هفته یکی دو بار مصرف شود، اما کنار گذاشتن کامل آن توصیه نمیشود. اصل مهم در تغذیه زمستانی، پرهیز از افراط و تفریط و حفظ تعادل در برنامه غذایی است.
در این میان، توصیه میشود به جای تغییرات شدید در رژیم غذایی، به اصول سادهای مانند خوب جویدن غذا و نخوردن آب همراه غذا توجه شود. همچنین تأکید میشود که مصرف زیاد سردیها میتواند سوختوساز بدن را کاهش دهد؛ در حالی که افزایش مصرف گرمیها باعث بالا رفتن متابولیسم شده و به لاغر شدن نیز کمک میکند.
در بخش نوشیدنیها نیز اشاره میشود که در میان مردم، چای همچنان یکی از نوشیدنیهای رایج و قابل قبول است؛ البته بهتر است چای ایرانی استفاده شود و برای گرمتر شدن طبع آن، میتوان از دارچین و هل بهره برد. این افزودنیها علاوه بر گرم کردن طبع چای، به پیشگیری از بسیاری از عفونتها نیز کمک میکنند و بدن را در برابر بیماریهایی مانند سرماخوردگی و آنفولانزا آمادهتر میسازند.
همچنین نوشیدنیهای گرم دیگری نیز برای زمستان مناسب هستند؛ مانند دمنوشهایی از پونه، نعنا، آویشن، زیره و ترکیبهای مختلفی که بر پایه این گیاهان تهیه میشوند. در مقابل، برخی دمنوشها که طعم ترش دارند، مانند چای ترش یا دمنوشهایی که با سماق تهیه میشوند، معمولاً طبع سردی دارند و بهتر است در فصل سرما کمتر مصرف شوند؛ مگر آنکه پزشک برای شرایط خاصی توصیه ویژهای کرده باشد. (دکتر سید سعید اسماعیلی)
چگونه میوه را در زمستان درست مصرف کنیم؟
در فصل زمستان، انتخاب میوه مناسب و همچنین شیوه مصرف آن اهمیت زیادی دارد. در میان میوههای این فصل، سیب و به از بهترین گزینهها به شمار میرود و مصرف آن در این روزها توصیه میشود. در کنار آنها، انار جایگاه ویژهای دارد و از آن به عنوان یکی از اثرگذارترین میوهها بر بدن انسان یاد میشود؛ البته به شرط آنکه با مصلحات و شیوه درست مصرف شود. برای مثال گفته میشود انار بهتر است همراه با گلپر خورده شود.
از دیگر میوههای مفید، انجیر است که علاوه بر خوشطعمی، اثرگذاری بالایی در بدن دارد. انجیر هم خاصیت گرمکنندگی دارد و هم برای قوه مدبره انسان بسیار مفید است.
اما نکته مهمتر در کنار انتخاب میوه، نحوه خوردن آن است. میوههای فصل، از جمله انار، باید به شکل درست مصرف شوند تا اثر آنها بر بدن مطلوب باشد. برای نمونه، درباره انار توصیه میشود که آن را دانهدانه بخوریم و نه به صورتی که معده سرد شود. هدف این است که میوه به شکلی مصرف شود که بدن به تعادل برسد؛ بهگونهای که هم معده آسیب نبیند و هم بدن از خواص آن بهرهمند شود.
در مورد پرتقال نیز توصیه میشود که آن را آرام و با حوصله، قاچقاچ و دانهدانه بخورید و از خوردن سریع یا یکباره پرهیز کنید. هرچه پرتقال شیرینتر باشد، بهتر است.
اما درباره نارنگی، با وجود خوشمزگی و لطافتش، گفته میشود که هضم آن بهویژه هضم پوست نارنگی برای بدن دشوار است و همچنین اسیدی که در آن وجود دارد ممکن است فرآیند هضم را سختتر کند. به همین دلیل توصیه میشود نارنگی هم مانند سایر میوهها ذرهذره و دانهدانه مصرف شود تا به آرامی وارد بدن شود و هضم آن برای دستگاه گوارش آسانتر باشد. (دکتر علیاصغر زندهدل)
خوراکی زمستانی مفید برای همه سنین
کدوحلوایی از جمله خوراکیهایی است که طبعی معتدل دارد و با همه مزاجها سازگار است. این ویژگی باعث شده تا مصرف آن برای تمام گروههای سنی مناسب باشد؛ بهگونهای که هم بهعنوان غذای کودکان قابل استفاده است، هم برای میانسالان و بهویژه سالمندان توصیه میشود. کدوحلوایی از قدرت جذب بالایی برخوردار است و به بدن کمک میکند مواد غذایی را بهتر دریافت و مدیریت کند.
این خوراکی شیرین، برخلاف تصور رایج، نهتنها باعث افزایش دیابت نمیشود، بلکه نقش کاهنده و تعدیلکننده نیز دارد. کدوحلوایی ویژگیهای درمانی متعددی دارد؛ بهطوری که حتی از پوست آن نیز میتوان استفادههای درمانی کرد. گفته میشود پودر پوست کدوحلوایی خاصیت ترمیمکنندگی دارد و در درمان زخمهای اورژانسی به کار میرود. همین خاصیت ترمیمی که در پوست آن وجود دارد، در درمان زخمهای گوارشی داخلی نیز دیده میشود و به بهبود آنها کمک میکند.
علاوه بر این موارد، کدوحلوایی دارای خواص فراوان دیگری است که هرکدام میتواند مورد توجه قرار گیرد. درباره شیوه مصرف نیز اشاره میشود که ترکیبهای متنوعی برای مصرف آن وجود دارد و میتوان آن را همراه با موادی مانند پودر بادام، نارگیل، گردو و موز استفاده کرد. (دکتر حسین خیراندیش)
با این معجون، سرمای زمستان را فراموش کنید
برای کسانی که در فصل سرما بیشتر دچار سردی میشوند یا بهویژه افرادی که از سردی و تری معده رنج میبرند، یک ترکیب شیرین و تند میتواند بسیار کمککننده باشد. این معجون بهویژه برای کسانی که در فصل سرد مسافرت دارند یا درگیر پیادهرویهای طولانی و سخت هستند، کاربرد فراوانی دارد و میتواند بدن را در برابر سرما مقاومتر کند.
این ترکیب همچنین در مواردی مثل بیحسیهای موضعی که در طب سنتی از آن با عنوان «فالج» یاد میشود، اثرگذار است و گفته میشود باعث بهبود وضعیت اعصاب و تقویت گردش خون میشود. علاوه بر این، از آن به عنوان یکی از بهترین داروهای خانگی برای تقویت حافظه یاد میشود و میتوان آن را در وعده صبحانه یا حتی سحری استفاده کرد. همچنین این معجون به عنوان یک ضد درد قوی نیز معرفی میشود.
مربای زنجبیل به دو روش قابل تهیه است: هم میتوان آن را با شکر پخت و هم با عسل تهیه کرد.
برای درست کردن آن، ابتدا زنجبیل را پوست میگیرند و سپس آن را خلال میکنند. زنجبیل خلالشده باید حدود پنج مرتبه با آب جوشانده شود. در هر نوبت، پس از جوشیدن، آب آن جدا میشود و دوباره آب تازه روی زنجبیل ریخته و فرآیند تکرار میشود. هر بار که زنجبیل به جوش آمد، آب آن را خالی کرده و سپس زنجبیل را با آب سرد میشویند. این مرحله پنج مرتبه انجام میشود.
پس از پایان این مرحله، زنجبیل را با عسل یا شکر و عسل یا حتی نبات به مرحله قوام میرسانند. این مربا باید حدود یک ساعت بجوشد و پس از حدود یک ربع از شروع جوشیدن، شکر یا عسل به آن اضافه میشود. در پنج تا شش دقیقه پایانی نیز برای تکمیل طعم و خاصیت، این مواد افزوده میشود:
اگر یک لیتر آب استفاده شده باشد:
• دو قاشق غذاخوری گلاب
• دو قاشق غذاخوری بیدمشک
• دو قاشق غذاخوری زعفران حلشده
• دو قاشق غذاخوری آبلیموترش
• یک یا دو دانه هل
به این ترتیب، ترکیبی آماده میشود که هم خوشطعم است و هم در فصل سرما میتواند به افزایش انرژی، تقویت بدن و کاهش احساس سرما کمک کند. (استاد رامین تاجبخش)
معجزه کدوحلوایی و آب آن در فصول سرد
در طب سنتی، کدوحلوایی از خوراکیهای بسیار مفید فصل سرما به شمار میرود و حتی آب کدوحلوایی نیز میتواند در رژیم غذایی مورد استفاده قرار گیرد. گفته میشود آب کدو از جمله نوشیدنیهایی است که میتواند به کاهش قند خون و همچنین کاهش چربی بدن کمک کند. در کنار آن، اشاره میشود که کدوحلوایی میتواند بهسرعت به پاکسازی کبد کمک کند؛ بهگونهای که حتی نوشیدن یک لیوان آب آن ممکن است بسیاری از سدههای کبدی را برطرف کند. از همین رو، توصیه میشود استفاده از کدوحلوایی در این فصل جدی گرفته شود.
برای مصرف کدوحلوایی معمولاً آن را همراه با یک شیرینکننده میپزند؛ مانند استفاده از شکر سرخ، یا ریختن شربت جلاب یا عسل روی آن. در عین حال، کدوحلوایی خواص متعددی دارد که در فصل سرما اهمیت بیشتری پیدا میکند.
از جمله ویژگیهای مهم کدوحلوایی این است که پخته آن به عنوان یکی از بهترین مرهمهای سینه و ریه معرفی میشود و میتواند برای تقویت و سلامت سینه و ریه بسیار مفید باشد. همچنین آبی که هنگام پختن کدوحلوایی جدا میشود و در زیر آن جمع میگردد، به عنوان یکی از بهترین داروها برای شستوشوی کلیه و مجاری ادراری شناخته میشود.
این خاصیت درباره برخی خوراکیهای مشابه نیز دیده میشود؛ مانند آب شلغم. آبی که در هنگام بخارپز شدن یا پختن شلغم جمع میشود نیز میتواند مصرف شود و نوشیدن یک لیوان از آن، هم ضد درد کلیه در زمان سنگ کلیه است و هم خاصیت سنگشکن، مدر و مقوی دارد.
نکته دیگری که درباره کدوحلوایی مطرح میشود این است که هر مادهای که همراه آن پخته یا مصرف شود، میتواند طبع کدو را تغییر دهد. اگر همراه آن خوراکیهای گرم مصرف شود یا به آن گرمی اضافه شود، کدوحلوایی نیز گرمتر میشود؛ اما اگر با خوراکیهای سرد مصرف شود، حالت سردی و خنکی بیشتری در بدن ایجاد میکند. (استاد رامین تاجبخش)
آش پیاز؛ غذای مقوی و گرمابخش برای روزهای سرد
آش پیاز از جمله غذاهای سنتی و قدیمی است که مادران و مادربزرگان ما آن را در فصل پاییز تهیه میکردند تا بدن را برای مقابله با سرمای زمستان آماده کنند. این آش به افزایش مقاومت بدن در برابر بیماریها کمک میکند و گفته میشود کودکانی که از آن استفاده میکردند، سرما را کمتر احساس میکردند. آش پیاز غذایی ساده اما بسیار مؤثر است که با مواد در دسترس و بدون نیاز به سرخکردن تهیه میشود.
برای تهیه این آش، از پیازهای کوچک استفاده میشود. سبزی آش شامل جعفری، گشنیز، تره و اسفناج یا برگ چغندر است. در بخش حبوبات، از عدس، برنج نیمدانه یا خردشده خیس خورده و بلغور گندم خیسخورده استفاده میشود. گاهی سیر نیز به آش اضافه میشود.
در این آش از کوفتههای ریز قلقلی استفاده میشود که اندازه آنها به اندازه کله گنجشک است. برای تهیه این کوفتهها، گوشت چرخکرده را با پیاز رندهشده، سیر رندهشده و ادویههای گرم شامل زنجبیل، زردچوبه، دارچین و فلفل مخلوط کرده و خوب ورز میدهند، سپس به شکل گلولههای کوچک در میآورند.
برای شروع پخت، در یک تابه آب ریخته میشود و به آن زردچوبه و نمک افزوده میشود تا به جوش بیاید و پس از آن، کوفته قلقلیها افزوده میشود. در این آش هیچگونه سرخکردنی وجود ندارد و حتی روغن هم استفاده نمیشود؛ فقط در صورت نیاز، مقدار بسیار کمی روغن به آبی که کوفتهها در آن آماده میشوند افزوده میشود تا به هم نچسبند. پس از جوش آمدن آب، بلغور گندم و برنج نیمدانه اضافه میشود. هرچه برنج خردتر باشد، بهتر است، زیرا هنگام جا افتادن آش، دانههای برنج و بلغور نباید بهصورت جداگانه دیده شوند.
سبزی آش بهصورت تازه و خردشده به مواد اضافه میشود و اجازه داده میشود همراه حبوبات بپزد. پیازها بهدلیل اهمیت شکل و ظاهرشان، حدود یک ساعت مانده به پایان پخت به آش اضافه میشوند تا بافت و زیبایی خود را حفظ کنند. نمک در مراحل پایانی اضافه میشود و برای افزایش گرمی و خاصیت آش، پودر زنجبیل و فلفل نیز مورد استفاده قرار میگیرد؛ بهویژه در هوای سرد و آلوده، ترکیب پیاز و زنجبیل نقش مهمی در تقویت بدن دارد.
حدود یک یا نیم ساعت مانده به پایان پخت، کوفتههای قلقلی و پیاز نیز به آش افزوده میشوند و پس از پخت، دیگر نیازی به همزدن زیاد ندارند تا له نشوند و ظاهر خود را حفظ کنند. این آش باید کاملاً جا بیفتد و لعابدار شود؛ بهطوری که مواد درون آن حالتی یکدست و غلیظ پیدا کنند. زمان پخت آش پیاز معمولاً حدود سه تا سه ساعت و نیم است.
در پایان، برای طعمدهی از آبغوره استفاده میشود. آبغوره علاوه بر طعم مطلوب، نسبت به سرکه و آبلیمو اسید ملایمتری دارد، معده را کمتر اذیت میکند و حتی خاصیت تقویتی دارد. این چاشنی به باز شدن عروق کمک میکند و گفته میشود برای تقویت بینایی نیز مفید است (پیشنهاد میشود حتما ویدئو را تماشا کنید).
(استاد عارف حکیمی)
قسمتهای گذشته «مجله انارستان» را از اینجا بخوانید:
نسخههای انارستانی برای سرماخوردگی (2)
سلامتکده انارستان برای روزهای پر آلاینده چه دارد؟
نسخههای انارستانی برای سرماخوردگی