به گزارش روابط عمومی شبکه افق، هنگام حضور طولانیمدت برای پیادهروی اربعین در روزهای گرم سال، بدن علاوه بر از دست دادن آب، بخشی از املاح خود را نیز از طریق تعریق از دست میدهد. از دیدگاه طب سنتی، مدیریت عطش تنها به افزایش مصرف آب محدود نمیشود، بلکه نوع نوشیدنی، کیفیت تغذیه، زمان مصرف مایعات و حتی پرهیز از برخی خوراکیها نیز در کنترل تشنگی و حفظ تعادل بدن مؤثر است. استفاده از شربتهای سنتی، دانههای لعابدار، میوهها و سبزیهای مناسب، رعایت اصول تغذیه در هوای گرم و توجه به نشانههای گرمازدگی، از مهمترین توصیههایی است که کارشناسان برنامه «انارستان» بر آن تأکید کردهاند. در این گزارش، مجموعهای از این توصیهها درباره پیشگیری از عطش، رفع تشنگی، شناخت عطشهای کاذب، انتخاب نوشیدنیهای مناسب و راهکارهای کاهش خطر گرمازدگی مرور میشود.
معجون ضد عطش برای زائران اربعین
برای تهیه این معجون، یک قاشق چایخوری تخم خرفه، یک قاشق چایخوری خاکشیر و یک قاشق چایخوری تخم بالنگو را در چهار لیتر آب بریزید. سپس یک قاشق غذاخوری گلاب و چند قطره آبلیمو به آن اضافه کنید. برای شیرین شدن و مطبوعتر شدن طعم آن نیز میتوان یک قاشق چایخوری شکر یا یک قاشق مرباخوری عسل به این ترکیب افزود.
این ترکیب یکی از ترکیبات طلایی برای مسیر پیادهروی اربعین است و میتوان در طول مسیر از آن استفاده کرد. این نوشیدنی علاوه بر کمک به حفظ و تأمین آب مورد نیاز بدن، موجب رفع عطش، کاهش حرارت بدن و پیشگیری از عطش و گرمازدگی زائران اربعین میشود. (دکتر سعید محسنی)
غذاهای مقوی برای پیادهروی اربعین
یکی از بهترین غذاهایی که در فرهنگ غذایی ما نیز جایگاه ویژهای دارد، هم مقوی است و هم در عین حال نسبتاً سبک، شلهزرد است؛ البته به شرط آنکه مصلح آن، یعنی دارچین، همراه آن مصرف شود. شلهزرد از ترکیباتی مانند برنج، شکر یا عسل، بادام، زعفران، گلاب و دارچین تهیه میشود و مجموعه این مواد، آن را به غذایی بسیار مناسب تبدیل میکند.
حلوا نیز از دیگر غذاهای مناسب است، اما در مصرف آن نیز استفاده از دارچین، بهعنوان مصلح، ضروری است. کاچیهایی که با خرما تهیه میشوند، همچنین خود خرما که با طبیعت و اقلیم کشور عراق نیز سازگار است، از دیگر ترکیبات مناسب برای پیادهروی اربعین به شمار میروند و میتوان آنها را به شکلهای مختلف مصرف کرد.
همچنین بهتر است به جای آش، از سوپ استفاده شود. بهتر است در این سوپها، به مقدار متعادل از مواد رطوبتبخش و ملین، مانند هویج، کدو، آلو بخارا یا تمر هندی استفاده شود.
از سوی دیگر، برای تعدیل گرمی، خیار نیز انتخاب مناسبی است. همچنین ماست و خیار از ترکیبات مفیدی است که میتوان مقداری گردو، کشمش یا مویز به آن افزود. این ترکیب علاوه بر کمک به پیشگیری از گرمازدگی، موجب تأمین انرژی نیز میشود. (دکتر حسین رضاییزاده)
حتما پیادهروی اربعین همراهت باشه
غذاهای تند معمولاً در رژیم غذایی ما مصرف زیادی ندارند، اما میتوانند بهشدت آلرژیزا باشند. ممکن است بدن مردم عراق به این نوع غذاها عادت داشته باشد، اما برای بسیاری از افراد چنین نیست.
همچنین مصرف زیاد خرما، بهویژه در گرمای شدید، مناسب نیست. مصرف چند عدد خرما در طول روز اشکالی ندارد، اما زیادهروی در مصرف آن میتواند موجب افزایش جوشهای پوستی شود.
توصیه میشود افرادی که به این سفر میروند، تا حد امکان بیشتر از غذاهایی استفاده کنند که با ذائقه و رژیم غذایی ایرانی سازگار هستند. منظور این نیست که غذاهای عراقی مصرف نشوند، بلکه بهتر است بیشتر از غذاهای ایرانی استفاده شود.
همراه داشتن چند عدد لیموترش تازه یا مقداری آبلیموی تازه نیز توصیه میشود تا روی غذا مصرف شود. از نامناسبترین کارها این است که فرد در هنگام پیادهروی یا در هوای گرم، وعده ناهار را بهصورت سنگین مصرف کند و بلافاصله به مسیر خود ادامه دهد. بهتر است پس از صرف غذا، مدتی استراحت شود و حدود یک تا دو ساعت بعد حرکت ادامه پیدا کند.
اگر پس از این مدت، احساس سنگینی یا ناراحتی همچنان باقی بود، میتوان به اندازه یک قاشق مرباخوری سماق را بلعید یا آن را دم کرده و مصرف کرد. سماق علاوه بر کمک به هضم غذا، در کاهش تهوع نیز مؤثر است. گلپر نیز از مواد مفید است و به کاهش نفخ کمک میکند. (دکتر جعفر غفارزاده)
غذاهای ممنوعه در پیادهروی اربعین
در طول پیادهروی اربعین، بهتر است از مصرف غذاهایی که میتوانند موجب افزایش التهاب در بدن شوند، پرهیز شود. از جمله این غذاها، غذاهای غلیظ و لبنیات هستند که در بحث درد، میتوانند التهابات بدن را افزایش دهند. همچنین غذاهای سنگین، مانند گوشت گوساله، نیز از این دسته محسوب میشوند.
همچنین توصیه میشود از مصرف زیاد چای پرهیز شود؛ زیرا چای خاصیت ادرارآوری دارد، میتواند موجب کاهش آب بدن شود و در نتیجه، زمینه بروز اسپاسمهای ناشی از کاهش املاحی مانند کلسیم، منیزیم و پتاسیم را فراهم کند.
توصیه میشود زائران همراه خود مکملهایی مانند قرصهای جوشان کلسیم، پتاسیم و منیزیم داشته باشند تا اگر در طول مسیر دچار اسپاسم ناشی از کاهش املاح بدن شدند، بتوانند از آنها استفاده کنند.
این توصیه بهویژه در شرایطی اهمیت دارد که فرد در طول مسیر دسترسی سریع به پزشک یا مرکز درمانی ندارد و اسپاسم ایجادشده ناشی از کاهش املاح بدن است، نه یک بیماری زمینهای. (استاد احمد فاتح)
بمب ضد عطش از واجبات سفر اربعین
این معجون، یک رب ضد عطش است که پس از مصرف، میتواند برای چند ساعت عطش را کاهش دهد. این ترکیب صفرا را در بدن به حداقل میرساند و در اوج غلبه صفرا، برای بیماریهای صفراوی، گرفتگی عضلات در اثر گرما، عطش، تب، درد مفاصل با منشأ گرمی و خشکی و بهطور کلی بیماریهایی که علت آنها غلبه صفرا است، در حد یک اقدام اورژانسی کمککننده است. همچنین کبدهای گرم را به سمت تعادل میبرد.
از دیگر ویژگیهای این رب، ترشمزه بودن آن است. از آنجا که ترشی، چربی را تحلیل میبرد، این ترکیب در ششماهه نخست سال برای کمک به کاهش وزن نیز بسیار مناسب است.
مواد لازم:
یک لیتر گلاب
یک کیلوگرم رب انار
۱۰۰ گرم چای ترش
۵۰۰ گرم آلبالو
۱۰۰ گرم رب شاهتوت
۱۰۰ گرم زرشک (۵۰ گرم زرشک قرمز و ۵۰ گرم زرشک آبی)
۱۰۰ گرم سماق
۵۰ گرم پرک لیموعمانی
۱۰۰ گرم آلوچه
۱۰۰ گرم گردغوره
۱۰۰ گرم عناب
۱۰۰ گرم قره قروت
۵۰۰ گرم آلوی بخارا
یک کیلوگرم شکر سرخ (نبات یا شکر قهوهای)
۲۵۰ گرم تمر هندی
طرز تهیه: ابتدا آلو، عناب، آلوچه، سماق و آلبالو را با یکدیگر بجوشانید و سپس آنها را صاف کنید. مایع صافشده را به همراه چای ترش، زرشک، لیموعمانی، سماق، قرهقروت، تمر هندی و شکر سرخ دوباره روی حرارت قرار دهید تا بجوشد و قوام پیدا کند.
پس از اینکه کمی قوام پیدا کرد، دوباره آن را صاف کنید و مایع صافشده را روی حرارت بگذارید تا به غلظت رب برسد. برای این مقدار مواد، شش لیتر آب لازم است که در پایان پخت، حدود سه لیتر آن تبخیر شده و سه لیتر باقی بماند.
روش مصرف: یک قاشق غذاخوری از این رب را در نیم لیتر آب خنک حل کرده و مصرف کنید. مقدار مصرف، بسته به مزاج افراد میتواند اندکی بیشتر نیز باشد.
تمام ترشیها برای ریه مضر هستند و مصلح آنها صمغ عربی یا شکر است. شکر موجود در این ترکیب نیز برای اصلاح اثر ترشیها و جلوگیری از آسیب به ریه اضافه شده است. مزاج شکر سرخ، گرم و تر است و زمینه خنکی بدن را فراهم کرده و خشکی ناشی از ترشی را تعدیل میکند.
افرادی که حرارت کبد بالایی دارند، از مصرف این رب سود میبرند؛ اما اگر با مصرف ترشیها دچار افت فشار میشوند، بهتر است به همان مقدار که از رب استفاده میکنند، عسل نیز به آن اضافه کنند تا از افت فشار جلوگیری شود.
زمان مصرف: بهترین زمان مصرف این رب، هنگام اوج غلبه صفرا، یعنی حدود ساعت ۱۱ صبح تا ۲ الی ۳ بعدازظهر است.
حدود ۵۰ گرم از این رب برای مصرف یک نفر در مدت یک هفته تا ده روز کافی است. این رب تنها مخصوص سفر اربعین نیست؛ افرادی که در مناطق کویری یا بسیار گرم زندگی میکنند، یا کسانی که شغل آنها مستلزم حضور مداوم در کنار کوره یا در محیطهای باز و گرم است نیز میتوانند از آن استفاده کنند. این ترکیب به جلوگیری از «سوختن خون» و تبدیل آن به سودا کمک میکند. (استاد رامین تاجبخش)
اهمیت توجه به مزاج در تغذیه راهپیمایی
معمولاً چهار دسته مشکل در پیادهروی اربعین بیشتر مشاهده میشود. دسته اول، گرمازدگی، عرقسوز شدن و مشکلات پوستی است. دسته دوم، مشکلات گوارشی مانند نفخ، سوءهاضمه، یبوست یا اسهال است. دسته سوم، گرفتگیهای عضلانی و مشکلات عضلانی است و دسته چهارم، مشکلات تنفسی مانند زکام، نزله و خلط پشت حلق.
نکته مهم این است که هر چهار دسته از این مشکلات، ارتباط بسیار زیادی با نوع تغذیه دارند. اینکه فرد چگونه غذا بخورد، نقش مهمی در کاهش احتمال بروز این مشکلات دارد.
یکی از مهمترین نکاتی که باید رعایت شود، پرهیز از درهمخوری و رویهمخوری است. اگر هر فرد مزاج خود را بشناسد، بهتر میتواند رژیم غذایی مناسب را انتخاب کند. برای نمونه، فردی که مزاج گرم و خشک دارد، با توجه به اینکه در هوای گرم در حال پیادهروی است، حرارت بیشتری به بدنش وارد میشود. این موضوع احتمال گرمازدگی را افزایش میدهد و به دلیل خشکی مزاج، احتمال یبوست نیز بیشتر میشود.
در چنین شرایطی، بهتر است این افراد به جای غذاهایی که موجب افزایش خشکی بدن میشوند، از خوراکیهایی استفاده کنند که رطوبت بدن را افزایش میدهند؛ بنابراین بهتر است مصرف غذاهای پرادویه و سرخکردنی را کاهش داده و بیشتر از میوهها و نوشیدنیها استفاده کنند.
در مقابل، اگر فرد زمینه مشکلات گوارشی مانند تهوع، استفراغ، دلپیچه یا اسهال دارد، بهتر است مصرف غذاهای دارای رطوبت زیاد را کمتر کرده و بیشتر به سمت غذاهای خشکتر برود. (دکتر آزاده زارع)
نکاتی برای حفظ انرژی در پیادهروی اربعین
برای حفظ انرژی در طول مسیر پیادهروی اربعین، بهتر است آبی که همراه دارید، با عسل و آبلیموی تازه ترکیب شده باشد. اگر در مقطعی به غذا دسترسی نداشتید، همین نوشیدنی میتواند به تأمین انرژی بدن کمک کند. از میان تنقلات نیز بادام درختی انتخاب بسیار مناسبی است و میتواند انرژی مورد نیاز بدن را برای مدت طولانی تأمین کند.
برای افرادی که نیاز به دریافت انرژی بیشتری دارند، میتوان از دو عدد دانه فلفل سیاه استفاده کرد. دانههای فلفل سیاه را زیر زبان قرار دهید. فلفل سیاه به این شکل تندی آزاردهندهای ندارد و به گفته حکمای طب ایرانی، به حرکت جریان خون، کاهش غلظت آن، آزاد شدن انرژی و افزایش توان بدن کمک میکند.
افرادی که میخواهند توان و نشاط خود را در مسیر حفظ کنند، باید از پرخوری پرهیز کنند. پرخوری باعث نفخ، ورم، خستگی، کوفتگی و تجمع فضولات در بدن میشود و همین مسئله از چابکی و توان فرد میکاهد.
بسیاری از افرادی که دچار بیحالی، خستگی و ضعف میشوند، لزوماً مشکل قلبی ندارند، بلکه از دیدگاه طب سنتی ممکن است دچار غلبه بلغم باشند. برای این افراد، ترکیبی از مصطکی، زنیان، سیاهدانه و آویشن، همراه با چهار تا شش برابر عسل، توصیه میشود. مواد را بهصورت نیمکوب با عسل مخلوط کرده و به شکل معجون یا قرصهای کوچک تهیه کنند و روزانه چند عدد از آن مصرف کنند. این ترکیب به بهبود سردی قلب و کاهش رطوبتهای زائد کمک میکند.
استفاده از شربتهایی که از زعفران، بیدمشک، فرنجمشک و تخم شربتی تهیه میشوند نیز توصیه میشود. فرنجمشک بهطور ویژه برای قلب، سودای قلب و ضعفهای قلب مفید دانسته شده است. میتوان این ترکیبات را با شربت زعفران، گلاب و شکر تهیه کرد، در یک شیشه کوچک همراه داشت و در طول مسیر بهصورت رقیقشده مصرف نمود.
یکی دیگر از ترکیباتی که برای تقویت بدن توصیه میشود، جدوار است. در کتاب «مخزن الادویه» عقیلی خراسانی نیز درباره این گیاه توضیحاتی آمده است. جدوار ریشهای سخت و سنگمانند دارد که داخل آن مایل به بنفش و طعم آن تلخ است. این گیاه باید بهدرستی شناسایی شود؛ زیرا ممکن است با گیاه «بیش» اشتباه گرفته شود که از سمیترین گیاهان است و مصرف اشتباه آن میتواند موجب بیحسی دست و پا و عوارض جدی شود. بنابراین، جدوار باید تنها از عطاریهای معتبر تهیه شود و تشخیص آن توسط افراد آشنا و متخصص انجام گیرد.
به گفته حکمای طب سنتی، جدوار برای قلب، مغز، کبد، افزایش نیرو و انرژی مفید است. اگرچه مزاج آن گرم است، اما حرارت آن با حرارت غریزی بدن هماهنگ بوده و موجب آسیب به بدن نمیشود. همچنین به تقویت سیستم ایمنی، افزایش نیرو و رفع ضعف کمک میکند. امروزه فرآوردههای مختلفی مانند کپسول و قرص جدوار نیز توسط برخی شرکتها تولید شده است و میتوان از آنها استفاده کرد.
اگر مصرف جدوار موجب احساس گرمی شد، میتوان آن را همراه گلاب یا در صورت سازگار بودن، همراه شیر مصرف کرد تا اثر آن متعادلتر شود. (دکتر کرد افشاری)
پودر هاضوم برای هضم بهتر
یکی از مشکلاتی که در پیادهروی اربعین به وجود میآید، مصرف غذاهای متنوع در موکبهای مختلف است. بسیاری از افراد، نه به دلیل گرسنگی، بلکه به دلیل در دسترس بودن غذا، اقدام به خوردن میکنند و در نتیجه، پرخوری و درهمخوری اتفاق میافتد. اگر درهمخوری و پرخوری اتفاق بیفتد، ممکن است فرد دچار سوءهاضمه، مشکلات گوارشی، تهوع و استفراغ شود و حتی در برخی موارد نیاز به بستری پیدا کند.
برای پیشگیری از این مشکلات، پودر هاضوم توصیه میشود. این پودر از نسبت مساوی زیره سبز و رازیانه تهیه میشود. زیره سبز و رازیانه هر دو نفخ را از بین میبرند. رازیانه مسکن درد است و تا حد زیادی درد معده را کاهش میدهد. زیره سبز نیز ملین است و برای افرادی که دچار یبوست و حبس گوارشی میشوند، کمککننده است. همچنین هر دو ماده به هضم بهتر غذا کمک میکنند. این پودر را میتوان در یک نمکپاش همراه داشت و هنگام صرف غذا، مقداری از آن را روی غذا پاشید تا هضم غذا آسانتر شود.
حتی اگر پرخوری هم اتفاق نیفتد، گاهی فرد ناچار است غذاهایی مصرف کند که با معده او سازگار نیست. در چنین شرایطی نیز استفاده از این پودر، با کمک به هضم غذا، میتواند عوارض گوارشی را کاهش دهد. بنابراین، بهتر است پیش از آنکه مشکلات گوارشی ایجاد شوند، اگر فرد میداند غذایی که میخواهد مصرف کند با معده او سازگار نیست، از این پودر استفاده کند.
برای تقویت سیستم ایمنی، مورد یکی از تقویتکنندههای بسیار خوب به شمار میرود. همچنین اگر قرار است از پیش از سفر اقدامی انجام شود، خاکشیر به دلیل خاصیت پاکسازیکنندگی، انتخاب مناسبی است. توصیه میشود از مدتی قبل از سفر، هر روز صبح ناشتا، دو تا سه قاشق غذاخوری خاکشیر را با آب گرم مصرف کنند. این کار به پاکسازی بدن کمک میکند و احتمال بروز بیماری در طول سفر را کاهش میدهد. (دکتر مژگان تنساز)
عطش صادق و عطش ناشی از بیماری
در طب ایرانی، عطش صادق یا تشنگی واقعی، معیار اصلی برای نوشیدن آب است. به همین دلیل، توصیه نمیشود که همه افراد مقدار مشخصی مانند هفت یا هشت لیوان آب در روز مصرف کنند؛ بلکه هر فرد باید به اندازهای آب بنوشد که عطش واقعی او برطرف شود. اما اگر تشنگی از حالت طبیعی خارج شود، ممکن است ناشی از سوءمزاج یا حتی یک بیماری عضوی باشد و در این صورت، باید علت آن بررسی شود.
در چنین شرایطی، بهویژه در سفر اربعین، بهتر است مصرف غذاهایی که موجب افزایش گرما و حدّت بدن میشوند کاهش یابد. غذاهای بسیار تند، شیرینیهای زیاد، غذاهای غلیظ، غذاهایی که هضم دشواری دارند و غذاهای سرخکردنی از جمله مواردی هستند که بهتر است کمتر مصرف شوند. همچنین مصرف چای غلیظ و قهوه غلیظ نیز بهتر است محدود شود.
در کنار کاهش مصرف غذاهای یادشده، استفاده از خوراکیهایی که تا حدودی خاصیت خنککنندگی دارند، میتواند مفید باشد. از جمله موادی که میتوان همراه خود داشت، گلاب، تخم بالنگو، تخم شربتی و تخم ریحان هستند. این دانهها به حفظ آب در بدن کمک میکنند و باعث میشوند با مصرف مقدار کمتری آب، عطش بهتر کنترل شود. همچنین مصرف خوراکیهایی مانند کاهو و ماءالشعیر نیز میتواند به خنک شدن بدن و کاهش نیاز به آب کمک کند.
در افرادی که گرمی کبد یا غلبه صفرا دارند، تدابیر خاصی برای کاهش حرارت کبد وجود دارد. یکی از ترکیباتی که توسط برخی از اساتید طب ایرانی توصیه شده، ترکیب رب انار، لیموعمانی و گلاب است. در میان این مواد، رب انار از بهترین گزینهها محسوب میشود؛ البته استفاده از آن باید با تشخیص صحیح انجام شود، زیرا هر نوع عطشی ناشی از گرمی کبد نیست. توصیه میشود یک قاشق مرباخوری رب انار پس از هر وعده غذایی مصرف شود. همچنین ترکیباتی مانند کاسنی، تخم گشنیز و عناب نیز میتوانند به خنک شدن کبد کمک کنند. (دکتر سیدعلی مظفر پور)
قسمتهای گذشته «مجله انارستان» را از اینجا بخوانید:
در زمستان چه بخوریم و چه نخوریم؟
نسخههای انارستانی برای سرماخوردگی (2)
سلامتکده انارستان برای روزهای پر آلاینده چه دارد؟